როცა ეკლესიამ დამოუკიდებლობა დაიბრუნა

106 წლიანი ბრძოლა ავტოკეფალიისთვის

25 მარტი საქართველოს ეკლესიის ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი თარიღია. 1917 წლის 12 მარტს ძველი სტილით, ანუ 25 მარტს ახალი სტილით, სვეტიცხოვლის ტაძარში შეკრებილმა ქართველმა სამღვდელოებამ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალია აღდგენილად გამოაცხადა. ამ გადაწყვეტილებით დასრულდა საუკუნეზე მეტი ხნის ბრძოლა, რომელიც დაიწყო მაშინ, როცა რუსეთის იმპერიამ ქართული ეკლესიის დამოუკიდებლობა გააუქმა და მისი მრავალსაუკუნოვანი წყობა ძალით შეცვალა.
თუმცა 1917 წლის აქტი მხოლოდ საეკლესიო მოვლენა არ ყოფილა. ის იყო ისტორიული მეხსიერების, კანონიერი უფლებისა და ეროვნული თვითშეგნების აღდგენის მცდელობა. სწორედ ამიტომ ავტოკეფალიის აღდგენის ამბავი მხოლოდ ეკლესიის ამბავი არ არის – ეს საქართველოს პოლიტიკური, კულტურული და სულიერი ისტორიის ერთ-ერთი საკვანძო სიუჟეტია.

რა არის ავტოკეფალია და რატომ არის ის ასეთი მნიშვნელოვანი

ავტოკეფალია ბერძნული სიტყვაა და სიტყვასიტყვით ნიშნავს „თავისთავადობას“, დამოუკიდებლობას. მართლმადიდებელ სამყაროში ავტოკეფალია ნიშნავს ეკლესიის ისეთ სტატუსს, როდესაც ადგილობრივი ეკლესია საკუთარ ცხოვრებას თავად მართავს: დამოუკიდებლად წყვეტს შიდა საკითხებს, ირჩევს მწყემსმთავარს, ნიშნავს ეპისკოპოსებს და მოქმედებს სხვა ეკლესიის იურისდიქციული ჩარევის გარეშე.

ამავე დროს, ავტოკეფალია არ ნიშნავს სხვა მართლმადიდებელი ეკლესიებისგან მოწყვეტას. პირიქით, ავტოკეფალური ეკლესიები ერთიან მართლმადიდებელ სამყაროში რჩებიან და მათ შორის ევქარისტიული, ლოცვითი კავშირი არსებობს. სწორედ ამიტომ ავტოკეფალია დამოუკიდებლობაა მმართველობაში, მაგრამ არა სარწმუნოებრივ იზოლაციაში.
საქართველოს ეკლესია ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ისტორიის მატარებელია. ის ერთ-ერთი უძველესი ავტოკეფალური ეკლესიაა, რომლის თვითმყოფადობა უშუალოდ იყო დაკავშირებული ქვეყნის სახელმწიფოებრივ და კულტურულ განვითარებასთან.

უძველესი ავტოკეფალია: როგორ ჩამოყალიბდა საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობა

ქართულ საეკლესიო ცნობიერებაში საქართველოს ეკლესია სამოციქულო ეკლესიად იწოდება. ტრადიციის მიხედვით, ქრისტიანობის პირველი ქადაგება ქართულ მიწაზე წმინდა მოციქულებს უკავშირდება. მოგვიანებით, IV საუკუნეში, წმინდა ნინოს ქადაგებით ქრისტიანობა ქართლში სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა.

თავდაპირველად საქართველოს ეკლესია ანტიოქიის საპატრიარქოს დაქვემდებარებაში იყო, თუმცა V საუკუნის მეორე ნახევარში, ვახტანგ გორგასლის საეკლესიო რეფორმის შედეგად, მან ავტოკეფალია მოიპოვა. სწორედ ამ პერიოდიდან ქართული ეკლესია უკვე დამოუკიდებელ მმართველობას ეყრდნობოდა, მის მწყემსმთავარს კი კათოლიკოსის დაერქვა. მოგვიანებით დამკვიდრდა პატრიარქის ტიტულიც, და საქართველოს ეკლესიის მეთაური კათოლიკოს-პატრიარქის სახელით მოიხსენიებოდა.

ეს მხოლოდ საეკლესიო რეფორმა არ ყოფილა. ავტოკეფალიამ ქართულ ენას და ქართულ ღვთისმსახურებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა. ჩამოყალიბდა ქართული საეკლესიო მწერლობა, გავრცელდა მრავალხმიანი გალობა, აშენდა ტაძრები, შეიქმნა განათლებისა და კულტურის კერები. საუკუნეების განმავლობაში ეკლესია იყო არა მხოლოდ სარწმუნოებრივი, არამედ კულტურული, საგანმანათლებლო და ეროვნული ერთიანობის ინსტიტუტი.

როგორ დაიკარგა ავტოკეფალია

XVIII საუკუნის ბოლოს და XIX საუკუნის დასაწყისში საქართველოს პოლიტიკური ვითარება რადიკალურად შეიცვალა. 1811 წელს რუსეთის იმპერიამ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია გააუქმა. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ანტონ II საქართველოდან გააძევეს. ფორმალურად მას კათოლიკოსის სახელის შენარჩუნებას ჰპირდებოდნენ, მაგრამ რეალურად სამშობლოს მოაშორეს და ეკლესიის დამოუკიდებელი მმართველობა შეწყვიტეს.

საქართველოს ეკლესიის სათავეში კათოლიკოს-პატრიარქის ნაცვლად ეგზარქოსი დაადგინეს, რომელიც რუსეთის სინოდს ემორჩილებოდა. პირველი ეგზარქოსი ქართველი ვარლამ ერისთავი იყო, მაგრამ 1817 წლიდან 1917 წლამდე საქართველოს ეკლესიას ძირითადად რუსი ეგზარქოსები მართავდნენ, რომელთაგან ბევრმა არც ქართული ენა იცოდა, არც ქართული საეკლესიო ტრადიცია, არც ადგილობრივი ისტორია.

ეს მხოლოდ ადმინისტრაციული ცვლილება არ ყოფილა. ავტოკეფალიის გაუქმებამ ქართულ ეკლესიას უმძიმესი შედეგები მოუტანა.

წინააღმდეგობა არ შეწყვეტილა: როგორ დაიბადა ავტოკეფალიის აღდგენის მოძრაობა

ქართველი საზოგადოება და სამღვდელოება ავტოკეფალიის დაკარგვას არასოდეს შეჰგუებია. XIX საუკუნეში ეკლესიის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლა ეროვნული მოძრაობის ერთ-ერთი მთავარი მიზანი იყო. ამ ბრძოლაში მონაწილეობდნენ როგორც სასულიერო პირები, ისე საერო ინტელიგენცია.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა თერგდალეულთა თაობას – ილია ჭავჭავაძეს, აკაკი წერეთელს, იაკობ გოგებაშვილს და სხვებს, რომლებიც ეკლესიის საკითხს მხოლოდ რელიგიურ თემად არ განიხილავდნენ. მათთვის ქართული ეკლესიის დამოუკიდებლობა დაკავშირებული იყო ენის, განათლების, ისტორიული მეხსიერებისა და ეროვნული მთლიანობის დაცვასთან.

ავტოკეფალიის აღდგენის საქმეში განსაკუთრებული როლი ითამაშეს ქართველმა მღვდელმთავრებმა და საეკლესიო მოღვაწეებმა: გაბრიელ ქიქოძემ, ალექსანდრე ოქროპირიძემ, კირიონ საძაგლიშვილმა, ლეონიდე ოქროპირიძემ, ამბროსი ხელაიამ, კალისტრატე ცინცაძემ და სხვებმა. ისინი წერილებით, საჯარო გამოსვლებით, ისტორიული და კანონიერი არგუმენტებით ამტკიცებდნენ, რომ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმება არაკანონიერი იყო.

1905-1907 წლების რევოლუციურმა პერიოდმა კი ავტოკეფალიის საკითხი წინ წამოწია. ქართველმა სასულიერო პირებმა და საზოგადო მოღვაწეებმა ავტოკეფალიის აღდგენა ღიად მოითხოვეს. მაგრამ მეფის ხელისუფლება ამ მოთხოვნას უარყოფითად შეხვდა. დაიწყო ავტოკეფალიის მომხრეთა დევნა: კირიონ საძაგლიშვილი და არქიმანდრიტი ამბროსი ხელაია საქართველოდან შორეულ ეპარქიებში გადაასახლეს. ეს კიდევ ერთხელ აჩვენებდა, რომ საკითხი მხოლოდ ეკლესიური დისკუსია აღარ იყო – იგი პოლიტიკურად სენსიტიურ თემად იქცა.

1917 წელი: იმპერიის დაცემა და ისტორიული შანსი

1917 წლის რუსეთის რევოლუციამ იმპერიული წყობა შეარყია და სწორედ ამან შექმნა ის ისტორიული ფანჯარა, რომელიც ქართველმა სამღვდელოებამ გამოიყენა. რუსული იმპერიის დამხობის შემდეგ გაჩნდა შესაძლებლობა, საუკუნოვანი მოთხოვნა დაკმაყოფილებულიყო.
1917 წლის 12 მარტს (ახალი სტილით 25 მარტს) მცხეთაში, სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარში, მრავალრიცხოვანი სასულიერო და საერო პირების თანდასწრებით, ქართველმა სამღვდელოებამ ავტოკეფალია აღდგენილად გამოაცხადა.

მიღებული დოკუმენტის შინაარსი მკაფიო და სამართლებრივად ფორმულირებული იყო:

1. საქართველოს ეკლესიაში ავტოკეფალური მმართველობა აღდგენილად ჩაითვალა.
2. კათოლიკოსის არჩევამდე ეკლესიის მოსაყდრედ დაინიშნა გურია-ოდიშის ეპისკოპოსი ლეონიდე.
3. საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობა დაევალა ორგანოს, რომელშიც შედიოდნენ როგორც სასულიერო, ისე საერო პირები.

ეს იყო გადამწყვეტი აქტი. საქართველოს ეკლესიამ არა ვინმესგან ნაბოძები უფლება მიიღო, არამედ საკუთარი ისტორიული და კანონიკური სტატუსი აღიდგინა.

კირიონ II: პირველი პატრიარქი აღდგენის შემდეგ

1917 წლის სექტემბერში თბილისში გაიმართა პირველი საეკლესიო კრება, რომელმაც უკვე სრულად ჩამოაყალიბა აღდგენილი ეკლესიის მმართველობა. სწორედ ამ კრებაზე აირჩიეს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად კირიონ II, ერისკაცობაში გიორგი საძაგლიშვილი.

კირიონი ამ თანამდებობამდე შემთხვევით არ მოსულა. ის წლების განმავლობაში იყო ავტოკეფალიის საკითხის ერთ-ერთი მებრძოლი. განათლებული სასულიერო პირი, ისტორიკოსი, პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე, რომელსაც რუსეთის ხელისუფლება სწორედ მისი პოზიციის გამო დევნიდა, რამდენჯერმე გადაასახლა და სამშობლოში დაბრუნების უფლებასაც უზღუდავდა.

კირიონ II-მ აღსაყდრების შემდეგ მიმართვები გაუგზავნა აღმოსავლეთის მართლმადიდებელი ეკლესიების მეთაურებს – კონსტანტინოპოლს, ანტიოქიას, იერუსალიმს, ალექსანდრიას, აგრეთვე რომის პაპსა და სომხეთის კათოლიკოსს. ეს იყო მცდელობა, საქართველოს ეკლესიის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება ფართო ქრისტიანულ სივრცეშიც გაცხადებულიყო.

მაგრამ ეს პერიოდი ტრაგიკულად დასრულდა. 1918 წლის 26 ივნისს კირიონ II მარტყოფის მონასტერში მოკლული იპოვეს. მისი მკვლელობა დღემდე ერთ-ერთ ყველაზე მძიმე და ბურუსით მოცულ მოვლენად რჩება საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში.

ლეონიდედან ამბროსამდე: პატრიარქები მძიმე ეპოქაში

კირიონ II-ის შემდეგ საქართველოს ეკლესიას სათავეში ჩაუდგა ლეონიდე ოქროპირიძე, რომელიც 1917 წლის 12 მარტიდანვე დროებითი მმართველი იყო. იგი ავტოკეფალიის აღდგენის საქმეში ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური ფიგურა გახლდათ. ლეონიდემ მკვეთრად დაიცვა ეკლესიის პოზიცია რუსეთის ეკლესიისა და დროებითი მთავრობის იმ მცდელობების წინააღმდეგ, რომლებიც ავტოკეფალიის საკითხის ეროვნულ ნიშნამდე დაყვანას და საეკლესიო კანონიკის დარღვევას ცდილობდა.

შემდეგი მნიშვნელოვანი ფიგურა იყო ამბროსი ხელაია – საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1921-1927 წლებში. ამბროსის სახელს უკავშირდება უკვე საბჭოთა ოკუპაციის პირობებში ეკლესიისა და ქვეყნის დაცვის მცდელობა. ის არა მხოლოდ ავტოკეფალიის აღდგენის თანამებრძოლი იყო, არამედ მოგვიანებით საბჭოთა რეჟიმის წინააღმდეგ ერთ-ერთი მებრძოლი გახდა.

მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდა კალისტრატე ცინცაძესაც, რომელიც ავტოკეფალიის აღდგენის პროცესის მონაწილე იყო და შემდგომში, 1932-1952 წლებში, კათოლიკოს-პატრიარქად მსახურობდა. ის ჩართული იყო ყველა იმ მოლაპარაკებაში, რომელიც საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღიარებას შეეხებოდა. მისი მოღვაწეობა განსაკუთრებით რთულ საბჭოთა პერიოდში გაგრძელდა, როცა ეკლესია მძიმე ზეწოლის ქვეშ იყო.

აღდგენა არ ნიშნავდა ავტომატურ აღიარებას

1917 წელს ავტოკეფალია აღდგა, მაგრამ ეს არ ნიშნავდა, რომ საკითხი მაშინვე საბოლოოდ გადაწყდა. რუსეთის ეკლესია საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიას არ ცნობდა. უფრო მეტიც, ცდილობდა, მას საერთაშორისო აღიარებაც არ მოეპოვებინა.
რუსეთის პატრიარქმა ტიხონმა ქართველ მღვდელმთავრებს მუქარის ტონითაც კი მიმართა და მათ სქიზმაში დასდო ბრალი. საპასუხოდ, ქართული მხარე კანონიკურ არგუმენტებზე დაყრდნობით იცავდა თავის პოზიციას. საბოლოოდ ორ ეკლესიას შორის ევქარისტიული კავშირიც შეწყდა.

ამ დაპირისპირების შედეგი იყო საქართველოს ეკლესიის ნაწილობრივი იზოლაციაც. იგი არ მიიწვიეს მართლმადიდებელი ეკლესიების საერთაშორისო შეკრებებზე, მისი ადგილი დიპტიქში გაურკვეველი დარჩა, ხოლო საერთაშორისო აღიარება ათწლეულებით შეფერხდა. მეორე მსოფლიო ომის წლებში ვითარება ნაწილობრივ შეიცვალა. 1943 წლის 19 ნოემბერს მოსკოვში გამართულმა საეკლესიო კრებამ საქართველოსა და რუსეთის ეკლესიებს შორის ევქარისტიული, ანუ ლოცვითი კავშირის აღდგენის გადაწყვეტილება მიიღო.

ილია II და ავტოკეფალიის საერთაშორისო აღიარება

1977 წელს ილია II-ის კათოლიკოს-პატრიარქად აღსაყდრების შემდეგ საქართველოს ეკლესიის წინაშე ერთ-ერთი მთავარი საკითხი სწორედ ავტოკეფალიის ისტორიული და კანონიკური სტატუსის სრული დამტკიცება გახდა.

ილია II-ის ძალისხმევით გააქტიურდა ურთიერთობა კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოსთან. ქართული მხარე წარადგენდა ისტორიულ წყაროებს, კანონიკურ არგუმენტებსა და წერილობით მტკიცებულებებს, რომლებიც ადასტურებდა საქართველოს ეკლესიის უძველეს ავტოკეფალიას და მისი გაუქმების არაკანონიკურ ხასიათს.

ხანგრძლივი მოლაპარაკებების შემდეგ, 1990 წლის 4 მარტს, კონსტანტინოპოლის მსოფლიო პატრიარქმა დიმიტრიოს I-მა დაადასტურა საქართველოს ეკლესიის ისტორიული ავტოკეფალია. ამავე დროს, დამტკიცდა საქართველოს ეკლესიის მწყემსმთავრის ტიტულატურაც იმავე ფორმით, როგორითაც იგი ისტორიულად მოიხსენიებოდა:
“სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსი”.
ეს მოვლენა ქართული ეკლესიის თანამედროვე ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი თარიღია. თუ 1917 წელს ავტოკეფალია აღდგა როგორც ისტორიული უფლების შიდა გამოცხადება, 1990 წელს იგი მსოფლიო მართლმადიდებლობის ცენტრის მიერ საბოლოოდ დადასტურდა.

25 მარტი სწორედ ამიტომ არის მხოლოდ წარსულის გახსენება კი არა, იმ პროცესის შეხსენებაც, რომელმაც ქართულ ეკლესიას საკუთარი ისტორიული სახე დაუბრუნა.